I. Arzanyň geçmişi
Kalsiý 2-gidroksi-4-(metiltio)butirat (HMTBa-Ca) metionin gidroksi analogynyň kalsiý duz görnüşidir (himiki ady: Kalsiý bis(2-gidroksi-4-(metiltio)butirat)). Ol gönüden-göni azot saklaýan aminokislota gurluşyny üpjün etmeýär, ýöne metionin uglerod skeletini gidroksi analogy görnüşinde üpjün edýär. Ol bedende metabolik taýdan öwrülip, belok sintezine we dürli metabolik proseslere gatnaşýan biologik taýdan işjeň L-metionini öndürýär.
Metionin maldarçylyk we guş iýmitlerinde iň köp ýaýran çäklendiriji aminokislotalaryň biridir, esasanam mekgejöwen-soýa unundan ýasalan iýmitlerde ýetmezçilige sezewar bolýar. Haýwanlaryň metionine bolan iýmit zerurlyklaryny kanagatlandyrmak üçin DL-metionin däp boýunça iýmitde goşulýar. Şeýle-de bolsa, metionin gidroksi analoglary we olaryň kalsiý duzlary täze metionin çeşmeleri hökmünde kem-kemden ünsi özüne çekýär. DL-metionin bilen deňeşdirilende, HMTBa-Ca has gowy termal durnuklylyk we gaýtadan işleme uýgunlaşmasyny üpjün edýär, bu bolsa ony iýmit granulalaryna bölmek we ýokary temperaturada gaýtadan işlemek wagtynda iýmit maddalaryny saklamak üçin has amatly edýär.
Ýewropanyň Azyk Howpsuzlygy Agentligi (EFSA) HMTBa-nyň we onuň kalsiý duzunyň howpsuzlygyny we netijeliligini yzygiderli seljerdi we onuň ähli haýwan görnüşleri üçin iýmit goşundysy hökmünde howpsuzlygyny tassyklady. Ol haýwan dokumalarynda ýa-da önümlerinde galyndylar galdyrmaýar we haýwan iýmitinde ulanylmagy üçin kadalaşdyryjy goldaw berýär.
II. Ulanylyşyň täsiri
Köp sanly barlaglar HMTBa-Ca-nyň metionin çeşmesi hökmünde haýwanlaryň ösüş görkezijilerini we iýmit maddalaryny ulanmagyň netijeliligini ýokarlandyryp bilýändigini görkezdi. Doňuzlarda, guşlarda we suw haýwanlarynda HMTBa-Ca bilen goşmaça iýmitlendirmek ortaça günlük gazanjy, iýmit konwersiýa gatnaşygyny we azot ulanylyşyny ýokarlandyryp, azotyň bölünip çykmagyny azaldyp biler. Bu, esasanam, pes belokly ýa-da takyk formulaly aminokislota iýmitleri üçin peýdalydyr.
Guşçulykda HMTBa-Ca goşundysy diňe bir önümçilik görkezijilerini ýokarlandyrmaga däl, eýsem antioksidant kuwwatyny, immun funksiýasyny we içege saglygyny hem gowulandyrmaga kömek edýär. Ýumurtgalaýan towuklarda onuň degişli ulanylmagy ýumurtgalama görkezijilerini saklamaga we ýumurtga hilini gowulandyrmaga kömek edýär. Suw haýwanlarynda ösümlik esasyndaky belok maddalarynyň paýy artdygyça, metionin ýetmezçiligi has-da aýdyňlaşýar. Barlaglar HMTBa-Ca-nyň ösüş tizligini we beden belogynyň çökündisini gowulandyrýan netijeli goşmaça çeşme bolup hyzmat edip biljekdigini görkezýär.
Metioniniň öňbaşçysy hökmünde HMTBa-Ca bedende esasy aminokislotalaryň ulanylyşyny we belok sintezini höweslendirip, degişli metabolik ýollary kadalaşdyrmak arkaly beden düzümini gowulandyryp biler. Onuň umumy biologiki täsiri, adatça, DL-metioniniňkiden pes bolsa-da, dürli haýwanlarda ýokary iýmitlik gymmatyny görkezýär. Amaly ulanylyşda, degişli goşundy derejelerini konwersiýa faktorlaryny ulanyp, rasional taýdan taslamak mümkin.
III. Täsir mehanizmi
HMTBa-Ca-nyň täsir ediş mehanizmi, esasan, içki metabolizmde gatnaşýan metioniniň öňbaşçysy hökmünde onuň rolunda jemlenýär. HMTBa-Ca iýmit siňdiriş ulgamynda ferment reaksiýalary we mikrob metabolizmi arkaly L-metionine öwrülýär. Soňra ol belok sintezine, bir uglerod metabolizmine we antioksidant ulgamlarynyň (meselem, glutation sintezi) düzgünleşdirilmegine gatnaşýar we aminokislota deňagramlylygyny saklamakda we iýmit maddalarynyň ulanylyşynyň netijeliligini ýokarlandyrmakda möhüm rol oýnaýar.
DL-metionin bilen deňeşdirilende, HMTBa-Ca-nyň siňdirilişi we metabolik ýollary birneme tapawutlanýar. Onuň gidroksi analog gurluşy belli bir derejede durnuklylygy üpjün edýär, esasanam gewşeýän haýwanlarda garyn aýlanyp geçmegiň käbir aýratynlyklaryny görkezýär, bu bolsa inçe içege üçin elýeterli metioniniň üpjünçiligini artdyrmaga kömek edýär.
IV. Esasy nyşana alnan haýwan görnüşleri
1. Doňuzlar (Süýtden aýrylan doňuz çagalary, Ösüp barýan doňuzlar)
Doňuz iýmitinde metionin çäklendiriji aminokislotalaryň biridir. Barlaglar belokly ýa-da aminokislota deňagramly iýmitlerde HMTBa-Ca goşmaçasynyň azot ulanylyşyny netijeli gowulandyryp, belogyň çökündisini ýokarlandyryp we azotyň bölünip çykmagyny azaldyp biljekdigini görkezdi. Adaty DL-metionin bilen deňeşdirilende, HMTBa-Ca aminokislota ulanylyşynyň netijeliligini ýokarlandyryp, metioniniň talaplaryny kanagatlandyryp biler. Ol, esasanam, süýtden aýyrmak stresi döwründe we ýokary ýagsyz etli doňuzlarda iýmit düzgünleşdirilmegi üçin amatlydyr.
2. Guşçulyk (Broýlerler, Ýumurtga towuklary, Köpeldýän towuklar)
Guşlaryň iýmitlerinde HMTBa-Ca DL-metioniniň ornuny tutmak ýa-da bölekleýin çalşyrmak üçin giňden ulanylýar. Barlaglar onuň goşundysynyň broýlerleriň ortaça günlük gazanç we iýmit konwersiýa gatnaşygyny ep-esli gowulandyryp biljekdigini we antioksidant kuwwatyna, immun parametrlerine we içege saglygyna oňyn täsir edip biljekdigini görkezýär. Ýumurtgalaýan towuklarda HMTBa-Ca-nyň degişli goşundysy ýumurtgalama işini saklamaga, ýumurtganyň hilini gowulandyrmaga we belok we kükürt aminokislotalarynyň metabolizmini kadalaşdyrmaga gatnaşmaga kömek edýär, bu bolsa ýokary öndürijilikli ýumurtgalar üçin aýratyn möhümdir.
3. Suw haýwanlary (Balyklar, Rak şekilliler)
Suw iýmitlerinde ösümlik esasyndaky belok maddalarynyň paýynyň artmagy sebäpli metionin ýetmezçiligi has-da aýdyňlaşdy. Köp sanly barlaglar HMTBa-Ca-nyň balyklarda (meselem, deňiz lewregi, alabalyk) netijeli metionin çeşmesi bolup hyzmat edip biljekdigini, ösüş depginini, iýmit ulanylyşyny we beden belogynyň çökündisini ep-esli gowulandyrýandygyny görkezýär. Onuň suw gurşawynda durnuklylygy we uýgunlaşmagy oňa taýýarlanan suw iýmitlerinde gowy ulanmak mümkinçiligini berýär.
4. Gewşürýän haýwanlar (Süýt berýän sygyrlar, Sygyr mallary, Goýunlar)
Gewşürmeýän haýwanlardan tapawutlylykda, gewşürýän haýwanlaryň iýmitindäki metionin köplenç esasan uly garyn mikroorganizmleri tarapyndan dargamagy bilen çäklendirilýär, bu bolsa metioniniň netijeli goşundy görnüşlerini aýratyn möhüm edýär. Barlaglar metioniniň gidroksi analoglarynyň (olaryň kalsiý duz görnüşi bilen birlikde) uly garyndaky dargamaga belli bir derejede garşylyk görkezýändigini, uly garyn mikrobial fermentasiýasyndan bölekleýin gaçmaga we inçe içegede peýdalanyp bolýan metionine öwrülmäge mümkinçilik berýändigini, şeýlelik bilen metabolizasiýa edilýän belogyň üpjünçiligini artdyrýandygyny görkezýär.
V. Netije we garaýyş
Gysgaça aýdylanda, metionin goşundysynyň täze çeşmesi hökmünde HMTBa-Ca haýwan iýmitinde geljegi uly ulanyş mümkinçiliklerini görkezýär. Geljekki ylmy işler onuň biologiki netijeliligini ýokarlandyrmagyň mehanizmlerine, dürli haýwan görnüşleri we ösüş tapgyrlary üçin takyk goşundy derejelerini kesgitlemäge we beýleki iýmit goşundylary bilen sinergiki täsirlerini öwrenmäge has köp üns bermelidir. Bu bolsa onuň häzirki zaman iýmit ulgamlarynda funksional we netijeli ulanylmagyna ýardam eder.
Ýerleşdirilen wagty: 2026-njy ýylyň 3-nji fewraly
